„Komórki embrionalne łączą się na zasadzie oddziaływań elektrycznych (jonowych) do czasu wytworzenia się krążenia krwi, kiedy to specjalizacja tkanek jest już dobrze zaznaczona.
10. Substancja pozakomórkowa
W rozwoju, przemieszczaniu, wzroście, formowaniu odpowiedniego kształtu i funkcjonowaniu komórek bierze także czynny udział substancja pozakomórkowa, do niedawna jeszcze uważana za bierny stabilizator (klej) struktur tkankowych, za pozakomórkowa masę tzw. tkanki łącznej. Wydzielana głównie przez fibroblasty, składa się ona z kolagenu i wielocukrów (glikozaminoglikanów) łączących się z białkami w tzw. proteoglikany. Długie włókna kolagenowe utrzymują strukturę, a faza wodna żelu cukrowobiałkowego umożliwia dyfuzję składników odżywczych, metabolicznych i hormonalnych między krwią a komórkami. Bardzo zróżnicowane formy tej substancji są najlepiej przystosowane do miejscowych tkanek i ich funkcji, przybierając twardość kości i zębów, przezroczystość rogówki oka lub elastyczność ścięgien. Jej budowa uwarunkowana jest częściowo przez cytoskeleton komórek wydzielających cząsteczki do budowy substancji pozakomórkowej.
Z kolagenu zbudowana jest blaszka podstawowa nabłonków, otaczająca również pojedyncze komórki mięśniowe, tłuszczowe i komórki Schwanna. Stanowi ona nie tylko prostą formę strukturalną lub filtr selektywny międzykomórkowy, ale indukuje różnicowanie komórkowe, wpływa na metabolizm komórkowy, na organizację białek w przylegających błonach plazmatycznych i wreszcie, w specyficzny sposób wyznacza drogę mi“(4)