„14 Dżoker
w twarz jakieś groźne i plugawe słowa; podniósł się na kolana i ryczał — Wy, k... wasza dyszlem w d... j...ana mać! — Potem się uspokoił i zasnął. Tenże aktor podczas wojny głodował, lecz miał przyjaciółkę, która podawała w kawiarni. Kiedy do niej przychodził, pozwalała mu drzemać przy stoliku i z litości wrzucała mu do kieszeni platerowe łyżeczki. Pewnego dnia w kawiarni urządzono obławę i wygarnięto mężczyzn. Przed załadowaniem na ciężarówki poddano ich rewizji osobistej, u aktora znaleziono łyżeczki. Dostał parę razy w zęby i wykopano go z szeregu kryminaliści nie byli tu potrzebni. Obudził się i powiedział — Z tamtych nikt nie wrócił. Jak dostałem w mordę i zobaczyłem te łyżeczki... kotku, zacząłem płakać. A później, jak odjechali i przypomniałem sobie ten „telegram"... — Podniósł się, wstał i wydał z siebie piejący krzyk czy coś w rodzaju rozpaczliwego gdakania, a potem zamiauczał.
Sprawa do przemyślenia w jakim stopniu wojna była dla Polaków wstrząsem oczyszczającym; czy przeżyli ją naprawdę głęboko i czy ich zmieniła. Czy ich zmieniła nie tylko w sensie zmian historycznych, ale czy zmieniła ich stosunek do życia. To dla mnie problem jak w ogóle się zmienia społeczeństwo, nie pod wpływem reform lub inicjatyw cywilizacyjnych, lecz w kilkuletnim obcowaniu ze śmiercią. Ten widok czeluści piekielnej, ta kompromitacja człowieka — czy poraziły ich grozą, czy ich przebiły na wylot czy naprawdę je zapamiętali, tak aby nie móc i nie chcieć zapomnieć Częściową odpowiedź mogłyby dać sondy badawcze zapuszczone w tamto społeczeństwo, które już nie istnieje tamto ze stycznia 1945. Była to zbiorowość skrwawiona i zbrudzona, ale organicznie wstrząśnięta i gotowa do ofiar. Jej samooczyszczenie dokonywało się w wysiłku, w przekleństwach, jak gdyby wbrew lżejszym zamiłowaniom. Tragedia zagłady Żydów była zapadnięciem nocy Polacy wówczas zamilkli, tylko motłoch bełkotał po ciemku. Pewna tajemniczość reakcji na tę zbrodnię nie została jeszcze wyświetlona i prawdopodobnie nigdy nie będzie wyświetlona. Zawsze wyczuwałem jakiś związek między wybuchem powstania sierpniowego a wielkanocną apokalipsą getta; trzeba by tu sięgnąć do głęboko ukrytych pokładów zbiorowej podświadomości, do tęsknot za płomienną katharsis, za obmyciem się we własnej krwi i w krwi wspólnego wroga.“(7)